İslam Tarihi

1. İSLÂM TARİHİ ANABİLİM DALI

   Hz. Muhammed’den başlamak üzere Müslümanların çevresinde gelişen olayları ve kaynağını İslâm dininden alan müesseseleri inceleyen İslâm Tarihi, İlâhiyat fakültelerinin temel derslerinden birini oluşturmaktadır.

    Tarihteki tüm Müslüman millet ve devletler, İslâm Tarihi biliminin konusudur. İslâm Tarihi bu millet ve devletlerin tarihî arka planlarını, sonraki varlıklarını, kurumlarını, sosyal, kültürel, siyasî ve ekonomik yönlerden ele alıp İslâm kültür ve medeniyeti içerisindeki yerlerini bilimsel olarak tespit etmeye çalışır. Bunu yaparken şiirden arşiv malzemelerine, yazılı eserlerden müzelik malzemelere kadar çok geniş bir kaynak yelpazesine istinad eder.

Anabilim Dalı Tarihçesi

   İslâm Tarihi ilk olarak, Ankara Üniversitesi’nde Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken’in 1949 yılında İlâhiyat Fakültesi dersleri için ileri sürdüğü taslak içerisinde, İslâm medeniyetine dair ilimler grubu içerisinde yer almıştır. Ancak, 1953-54 öğretim yılına kadar programda yer almamış ve okutulmamıştır. Bu öğretim yılından itibaren ise Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi’nin tüm sınıflarında haftada iki saat olmak üzere okutulmaya başlanmıştır. Bu dersi ilk olarak okutan hocalar arasında Prof. Dr. Neşet Çağatay (1953’ten Aralık 1981’e kadar), Prof. Dr. Hüseyin Gazi Yurdaydın (1953’ten Temmuz 1990’a kadar), Doç. Dr. Bahriye Üçok (1953’ten Ekim 1971’e kadar) yer almaktadır.

    İslâm Tarihi, 1976 yılından itibaren II. ve III. sınıflarda haftada ikişer saat okutulmuş, son sınıflarda ise İslâm Tarihi ve İslâm Kurumları Tarihi şeklinde iki anabilim dalına ayrılmış; bu yeni düzenlemeden sonra İslâm Kurumları Tarihi dersi, Prof. Dr. Hüseyin Gazi Yurdaydın tarafından okutulmuştur. Prof. Dr. Hüseyin Gazi Yurdaydın ayrıca, Türk-İslâm Tarihi, İslâm Kurumları Tarihi, Paleografi-Epigrafi derslerini okutmuştur. Ülkemizde başta Osmanlı Tarihi’nde olmak üzere, çok sayıda bilim adamının yetişmesine katkıda bulunmuştur. 1983-95 yılları arasında Türk Tarih Kurumu aslî üyeliği yapmış; bu tarihten Aralık 1999’da vefatına kadar da aynı kurumda Şeref Üyesi olarak hizmet vermiştir.

   1982 yılında Yüksek Öğretim Kurumu’nun kurulmasıyla İlâhiyat fakültelerinde yeni düzenlemeler yapılmıştır. İslâm Tarihi, anabilim dalı olarak, ilk defa oluşturulan üç bölümden biri olan İslâm Medeniyeti ve Sosyal Bilimler Bölümü içerisinde yer almıştır. Hem bölüm başkanlığını hem de anabilim dalı başkanlığını Temmuz 1990’dan emekli oluncaya kadar Prof. Dr. Hüseyin Gazi Yurdaydın yürütmüştür. Daha sonra bu görevi Prof. Dr. Sabri Hizmetli üstlenmiştir. 2002-2008 yılları arasında da Prof. Dr. Nesimi Yazıcı, hem İslâm Tarihi ve Sanatları Bölümü hem de İslâm Tarihi Anabilim Dalı başkanlığını yürütmüştür.

   Ankara Üniversitesi’nin 14. 01. 1992 tarih ve 144-1150 sayılı kararıyla bölümün ismi İslâm Tarihi ve Sanatları olarak değiştirilmiş ve İslâm Tarihi Anabilim Dalı bu bölüm içerisinde yer almıştır. İslam Tarihi Anabilim Dalı Başkanlığı’nı şu anda Prof. Dr. Eyüp Baş yürütmektedir.

Anabilim Dalı Hedefleri

   İslâm Tarihi Anabilim Dalı, diğer bölüm ve anabilim dallarının İlâhiyat öğrencilerine kazandırmayı amaçladığı bilgi düzeyi ve formasyona paralel olarak, tarihî süreç içerisinde İslâm tarihi ve medeniyetini ele alması bakımından önemli bir fonksiyon üstlenmektedir. İslâm tarihçiliğinin, olayları sadece kronolojik bir tasnif içerisinde ele almak olmadığını, olayları zaman ve mekân şartları içerisinde değerlendirerek, sosyal, kültürel, ekonomik ve siyasî boyutlarını ortaya çıkarmak olduğunu benimsetmek ve bu yönde örnek çalışmalar sunmak amacındadır. Anabilim dalının diğer hedeflerinden bazılarını şu şekilde sıralamak mümkündür:

  • Klasik dönem İslâm Tarihi kaynakları ve literatürü hakkında bilgi sahibi olma
  • İslâm Tarihi olay ve olgularına bilimsel ve analitik yaklaşma
  • İslâm Tarihi alanının kapsamı ve diğer alanlarla ilişkisini bilme
  • Hz. Muhammed’in doğduğu ortamın dinî, kültürel ve sosyal özelliklerini tanıma; hayatına dair populer kültürde yer alan bilgilerde tarihî olanla kurgusal olanı birbirinden ayırt etme,
  • Hz. Muhammed’in kişiliğini tanıma,
  • Dört Halife döneminin temel siyasî olayları ve kültür ve medeniyet alanlarındaki temel gelişmeler hakkında bilgi sahibi olma,
  • Emeviler ve Abbasiler döneminin temel siyasî olaylar ve kültür – medeniyet alanlarındaki gelişmeler hakkında bilgi sahibi olma,
  • Klasik Dönem İslâm Tarihi’nde dinî ve etnik grupların statülerini, devletle ve birbirleriyle olan ilişkilerini analiz etme,
  • İslâm Tarihi’nde dinî ve etnik grupların statülerini, devletle ve birbirleriyle olan ilişkilerini analiz etme
  • İslâm tarihi araştırmaları ve yazımı esnasında kullanılabilecek temel kaynak türleri hakkında bilgi edinme,
  • Tarih metodolojisinin temel konularını bilme ve araştırmalarında kullanabilme
  • İslâm Medeniyeti ve İslâm Medeniyeti Tarihinin kaynakları hakkında bilgi sahibi olma
  • İslâm Medeniyetinin tarihteki rolüyle gelecekteki konumunu analiz etme
  • Medeniyetlerle ilgili güncel tartışmaları izleyip değerlendirme
  • Genel Türk Tarihi’ni ana hatlarıyla bilme

      Bologna Bilgi Sistemi-İslam Tarihi (Yüksek Lisans)

       Bologna Bilgi Sistemi-İslam Tarihi (Doktora)

 

2. İSLAM TARİHİ ANABİLİM DALI ÖĞRETİM ÜYELERİ

Prof. Dr. Eyüp Baş (Başkan)

Prof. Dr. Mehmet Özdemir 

Prof. Dr. İrfan Aycan

Prof. Dr. Nahide Bozkurt

Prof. Dr. Seyfettin Erşahin

Prof. Dr. Hasan Kurt

Yrd. Doç. Dr. Halide Aslan

Yrd. Doç. Dr. Nurullah Yazar

Ar. Gör. Fatma Merve Çınar

Ar. Gör. Kevser Beyazyüz

Ar. Gör. Muharrem Samet Bilgin

Ar. Gör. Ferda Demir Aycan

Ar. Gör. Canan Soylu Verep

Ar. Gör. Fatma Nur Kalan

3.İSLAM TARİHİ ANABİLİM DALI MÜFREDATI

LİSANS KREDİ AKTS
Siyer (Arapça) 2 4
İslam Tarihi I 4 4
İslam Tarihi II 2 2
İslam Medeniyeti Tarihi 2 2
Tarihte Usul 2 2
İslam Kurumları Tarihi 2 2
Tarih Felsefesi 2 2
Türk Cumhuriyetleri Tarihi 2 2
Paleografi-Epigrafi 2 2

 

YÜKSEK LİSANS KREDİ AKTS
İslam Tarih Metodolojisi I-II 3 8
Hz Muhammed’in Hayatı I-II 2 6
Abbasi Siyasi Tarihi I-II 2 6
Emeviler Dönemi Siyasi Tarihi I-II 2 6
Endülüs ve Mağrip Siyasi Tarihi I-II 2 6
İslam’ın Yayılış Tarihi I-II 2 6
Türk İslam Devletleri Tarihi I-II 2 6
İslam Medeniyeti Tarihi I-II 2 6
Türk Tarih Literatüründe Hz. Muhammed I-II 3 8
Batı Literatüründe Hz. Muhammed I-II 3 8
Çağdaş Siyer Araştırmaları I-II 2 6
Tarih Felsefesine Giriş I-II 2 6
Müslüman Azınlıklar Tarihi I-II 2 6
Türk-İslam Kültür Tarihi I-II 3 8
Osmanlıca Tarihi Metinler I-II 2 6
Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti I-II 3 8
Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri I-II 2 6
Osmanlı Tarihinin Arşiv Kaynakları I-II 2 6
Cumhuriyet Türkiye’sinde İslam Tarihçiliği I-II 2 6

 

DOKTORA KREDİ AKTS
İslam Tarih Metodolojisi I-II 3 8
Tarih Felsefesi I-II 2 6
Emeviler Dönemi Kültür ve Medeniyet I-II 2 6
Müslüman Azınlıklar Tarihi I-II 2 6
Endülüs Medeniyeti I-II 2 6
İslam’ın Yayılış Tarihi I-II 3 8
Türk-İslam Kültür Tarihi I-II 2 6
Türk Tarih Literatüründe Hz. Muhammed I-II 2 6
Batı Literatüründe Hz. Muhammed I-II 2 6
Avrupa’da İslam I-II 3 8
Osmanlıca Tarihi Metinler I-II 2 6
Osmanlı Tarihi ve Medeniyeti I-II 3 8
Osmanlı Sosyal ve Dini Tarihi I-II 2 6
Osmanlılarda Tarih Yazıcılığı I-II 2 6
Osmanlı Dönemi Dini Hayatı I-II 2 6

  

 

 

4. İSLAM TARİHİ OKUMA LİSTESİ 

Tarih Felsefesi/Metodolojisi/Yazımı

  • İrfan Aycan, Mahfuz Söylemez, İdeolojik Tarih Okumaları, Ankara 1998.
  • Sabri Hizmetli, İslam Tarihçiliği Üzerine, Ankara 1991.
  • Josef Horowitz, İslam Tarihçiliğinin Doğuşu, Ankara 2002.
  • İbn Haldun, Mukaddime, Beyrut 1998.
  • Ramazan Şeşen, Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul 1998.
  • Stephen Humphreys, İslam Tarih Metodolojisi: Bir Sosyal Tarih Uygulaması, çev. Murtaza Bedir-Fuad Aydın, İstanbul 2004.
  • Şaban Öz, İslam Tarihi Metodolojisi, İstanbul 2010.
  • Zeki Velidi Togan, Tarihte Usûl, İstanbul 1985.
  • John Tosh, Tarihin Peşinde, çev. Özden Arıkan, Ankara 2013.
  • Şaban Öz, İlk Siyer Kaynakları ve Müellifleri, İstanbul 2008.
  • Murat Ağarı, İslam Tarihine Metodik Bir Yaklaşım: Tarihte Yer ve Zaman Sorunu, İstanbul 2004.
  • Şemseddin Günaltay,İslam Tarihinin Kaynakları –Tarih ve Müverrihler-, haz. Yüksel Kanar, İstanbul 1991.
  • Doğan Özlem, Tarih Felsefesi, İstanbul 1984.
  • Salih Özbaran, Tarih Tarihçi ve Toplum: Tarihin Çağrışımı Doğası Tarihçilik ve Tarih Öğretimi Üstüne Düşünceler, İstanbul 1997.
  • İlhan Tekeli, Tarih Yazımı Üzerine Düşünmek, Ankara 1998.
  • Edward Hallet Carr, Tarih Nedir?, çev. Misket Gizem Gürtürk, İstanbul 1991.

 

Cahiliye Dönemi

  • Bekri, Cahiliye Arapları, çev. Levent Öztürk, İstanbul 1998.
  • Neşet Çağatay,İslam’dan Önce Arap Tarihi ve Cahiliyye Çağı, Ankara, 1971.
  • Şemsettin Günaltay, İslam Öncesi Araplar ve Dinleri, sad., Mahfuz Söylemez, Mustafa Hizmetli, Ankara, 1997.
  • Ahmet Çelebi, İslam Öncesi Mekke ve Tarih Anlayışımız, çev. H. Fehmi Ulus, Bursa 1997.
  • İbnü’l-Kelbi, Putlar Kitabı, çev. Beyza Düşüngen, Ankara 1969.
  • Haşimi Rafsancani, C. Bahoner, Seyyid Hüseyin Nasr, İslam Öncesi Cahiliye ve Günümğzde Din Gerçeği, çev. Hasan Çiftçi, Nimet Yıldırım, Erzurum 1993.
  • Murat Sarıcık, İnanç ve Zihniyet Olarak Cahiliye, Isparta 1998.

 

 Siyer

  • İsrafil Balcı, Peygamberlik Öncesi Hz. Muhammed, Ankara, 2014.
  • Sabri Hizmetli, İslam Tarihi, Ankara 2001.
  • İbrahim Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı,  Ankara, 2012.
  • Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, İstanbul 2011.
  • Muhammed Hamidullah, Hz. Peygamber’in Savaşları ve Savaş Meydanları, çev. Salih Tuğ,  İstanbul 1981.
  • W. M. Watt, Hz Muhammed Mekke’de, İstanbul 2016.
  • W. M. Watt, Hz Muhammed Medine’de, İstanbul 2016.
  • Mehmet Azimli, Siyeri Farklı Okumak, Ankara 2010.

 

Hulefa-yı Raşidin

  • Mustafa Fayda, İslamiyetin Güney Arabistan’da Yayılışı, Ankara, 1982.
  • Mustafa Fayda, Hulefâ-yı Raşidîn Devri, İstanbul 2014.
  • Mehmet Azimli, Dört Halifeyi Farklı Okumak, İstanbul 2014.
  • Hüseyin Algül, Ahmed Şahin, Dört Halife ve İslam Büyükleri, İstanbul 1986.
  • Ahmet Ağırakça, Hz. Ebu Bekir Dönemi İslam Tarihi, İstanbul 1998.
  • İbrahim Sarıçam, Hz. Ebu Bekir, Ankara 1996.
  • Ahmet Ağırakça, Hz. Ömer, İstanbul 1984.
  • İsrafil Balcı, Hz. Ömer Döneminde Diplomasi, Ankara 2007.
  • Mustafa Fayda, Hz Ömer Zamanında Gayr-i Müslimler, İstanbul 1989.
  • Murat Akarsu, Kabile Bürokrasisi ve Hz. Osman, Ankara 2015.
  • Adem Apak, Hz Osman Dönemi Devlet Siyaseti, İstanbul 2003.
  • Ethem Ruhi Fığlalı, İmam Ali, Ankara 1996.
  • Abdulhalik Bakır, Ali b. Ebi Talib (Hayatı, Kişiliği ve Faaliyetleri, Elazığ.
  • Mustafa Günal, Hz. Ali Döneminde İç Siyaset, İstanbul 1998.

 

Emeviler

  • İrfan Aycan, İbrahim Sarıçam, Emeviler, Ankara 1993.
  • İbrahim Sarıçam, Emevî-Haşimî İlişkileri, İslam Öncesinden Abbasilere Kadar, Ankara 1997.
  • Mehmet Ali Kapar, Halifeliğin Emevilere Geçişi ve Verasete Dönüşmesi, İstanbul 1998.
  • Fatih Erkoçoğlu, Emevi Devleti’nin Dönüm Noktası Abdülmelik b. Mervan, Ankara 2011.
  • Hasan Onat, Emeviler Devri Şii Hareketleri ve Günümüz Şiiliği, Ankara 1993.
  • İrfan Aycan, M. Söylemez, F. Erkoçoğlu, N. Parlak,  Emevîler Dönemi Bilim, Kültür ve Sanat Hayatı, Ankara 2011.
  • Mustafa Özkan, Emeviler Döneminde İktidar-Ulema İlişkisi, Ankara 2008.
  • Ali Aksu, Emevi Devletinin Yıkılışı, İstanbul 2007.

 

Abbasiler

  • Nahide Bozkurt, Oluşum Sürecinde Abbasî İhtilali, Ankara 2000.
  • Nahide Bozkurt, Mu’tezile’nin Altın Çağı-Me’mun Dönemi, Ankara 2002.
  • M. Akoğlu, Mihne Sürecinde Mutezile, İstanbul 2006.
  • M. Aykaç, Abbasi Devletinin İlk Dönemi İdari Teşkilatında Divanlar, Ankara 1997.
  • A. Clot, Harun Reşid ve Abbasiler Dönemi, İstanbul 2007.
  • Mustafa Demirci, Beytül’l-Hikme, İstanbul 1996.
  • Saim Yılmaz, Mu’tazıd ve Müktefi Döneminde Abbasiler, İstanbul 2006.
  • Cem Zorlu, Abbasilere Yönelik Dini ve Siyasi İsyanlar, Ankara 2001.
  • Mehmet Azimli, Abbasiler Dönemi Babek İsyanı, Ankara 2004.
  • Din ve Siyasal Söylem Abbasi Devletinin Meşruiyet Kavgası, der. Cem Zorlu, İstanbul 2006.

 

 Türk İslam Devletleri

  • Erdoğan Merçil, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 1985.
  • Nesimi Yazıcı, İlk Türk İslam Devletleri Tarihi, Ankara 2002.
  • Hakkı D. Yıldız, İslamiyet ve Türkler, İstanbul 1980.
  • Osman Çetin, Türk İslam Devletleri Tarihi, İstanbul 2009.
  • Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilatı, Ankara 2002.
  • Erdoğan Merçil, Gazneliler Devleti Tarihi, Ankara 1989.
  • Hanefi Palabıyık, Valilikten İmparatorluğa Gazneliler, Devlet ve Saray Teşkilatı, Ankara 2002.
  • Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler,  çev. Yıldız Moran, İstanbul 1979.
  • Osman Çetin, Selçuklu Müesseseleri ve Anadolu’da İslamiyetin Yayılışı, İstanbul 1981.
  • Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İstanbul 2009.
  • İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi, Ankara 1956.
  • Hasan Kurt, Orta Asya’nın İslamlaşma Süreci (Buhara Örneği), Ankara 1998.

 

Türk Tarihi-Osmanlı

  • A.Y. Ocak, Türkiye Türkler ve İslam, İstanbul 1997.
  • Fuad Köprülü,Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara 1976.
  • Erhan Afyoncu, Tanzimat Öncesi Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi, İstanbul 2007.
  • Franz Babinger, Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev. Coşkun Üçok, Ankara 2000.
  • Halil İnalcık, Osmanlı’da Devlet, Hukuk, Adalet, İstanbul 2000.
  • Fuad Köprülü, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Ankara 1988.
  • Cemal Kafadar, İki Cihân Aresinde Osmanlı Devletinin Kuruluşu, çev. Ceren Çıkın, Ankara 2010.
  • Eyüp Baş, Osmanlı Türklerinde Arapça Tarih Yazıcılığı, Ankara 2006.
  • Eyüp Baş, Osmanlı Tarih Yazarlarında Toplumsal Sorumluluk Bilinci, Ankara 2006.
  • Zeki Arıkan, Osmanlı Tarih Anlayışının Evrimi, İstanbul 1991.
  • Halide Aslan, Tanzimat Dönemi Din Değiştirme Hareketleri (1839-1876), Ankara 2012

 

İslam Kültürü ve Medeniyeti

  • Corci b. Habib Zeydan, İslam Medeniyeti Tarihi, çev. Zeki Meğamiz, İstanbul 1971.
  • W. Barthold, İslam Medeniyeti Tarihi, çev. Fuad Köprülü, Ankara 1984
  • İsmail Hami Danişmend, İslam Medeniyeti, İstanbul 1989.
  • S. Sırrı Üçer, İslam Medeniyet Tarihi, İstanbul 1969
  • A.R. Hamilton Gibb, İslam Medeniyeti Üzerine Araştırmalar, çev. K. Durak, A. Özkök, H. Yücesoy, K. Dönmez, İzmir 1991.
  • Claude Cahen, İslamiyet, İstanbul 1990
  • Philip Hitti, Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi, çev. Salih Tuğ, İstanbul 1995.
  • W.M. Watt, İslam Düşüncesinin Teşekkül Devri, çev. Ethem Ruhi Fığlalı, Ankara 1981.
  • Ziya Kazıcı, İslâm Medeniyeti ve Müesseseleri Tarihi, İstanbul 1999
  • İbrahim Sarıçam, Seyfettin Erşahin, İslam Medeniyeti Tarihi, Ankara 2006.
  • İsmet Kayaoğlu, İslam Kurumları Tarihi, Ankara 1985.
  • Andre Miquel, İslâm ve Medeniyet, Doğuştan Günümüze, I-II, Ankara 1991.
  • M.G.S. Hodgson, İslamın Serüveni I-III, ed. İlhan Kutluer, İstanbul 1993.